قۇرئان كەرىم گۈزەل ئوقۇش مۇسابىقىسى
  • تارىخ : 27-05-2019
  • سائەت : 10:00
  • تۈگەش ۋاقتى : 27-05-2019
  • ئورنى : istanbul
  • ئادرېسى : tam adres

«قۇرئان كەرىم»نىڭ ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنىشى ھەققىدە قىسقىچە ئەسلەتمە

غەيرەتجان ئوسمان

«قۇرئان كەرىم» ئىسلام دىنىنىڭ مۇقەددەس كىتابى. قەيەردە مۇسۇلمانلار بولسا شۇ يەردە «قۇرئان كەرىم» بولىدۇ.

قاراخانىيلار خانىدانلىقى ( 850~1212)نىڭ مەشھۇر خاقانى سۇتۇق بۇغراخان (888~956) مىلادىي 915- يىلى كاشىغەر شەھىرىدە خانىدانلىقنىڭ سەلتەنەت تەختىدە ئولتۇرغاندىن كېيىن، ئاۋام خەلقنى ئىسلام دىنىنىڭ يولىنى تۇتۇشقا دەۋەت قىلغان. شۇنىڭدىن باشلاپ «قۇرئان كەرىم» ئۇيغۇرلارنىڭ مەنىۋىي دۇنياسىغا تەسىر كۆرسىتىشكە باشلىغان. «قۇرئان كەرىم»نى دەسلەپ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئەسلىدىكى ئەرەب تىلىدىكى نۇسخا بويىچە ئوقۇغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئەينى زاماندىن باشلاپلا قۇرئان ئايەتلىرىنى شەرھلەپ چۈشەندۈرۈش قولغا ئېلىنىپ، ھەر قايسى دەۋرلەردە تۈركۈم-تۈركۈملەپ شەرھشۇناسلار يېتىشىپ چىققان. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ دەسلەپكى شەرھشۇناسلاردىن ھۈسەيىن ئىبنى ئەلى ئىبنى خەلەف كاشىغەرىي بولۇپ، بۇ زات تىلشۇناس مەھمۇد كاشىغەرىينىڭ ئۇستازى. قاراخانىيلار خانىدانلىقىنىڭ بىر قانچە ئەۋلاد خانلىرىنىڭ مەنىۋى داھىيسى، مۇدەررىس. ئۇ ئۆمرىدە 200 رىسالىدىن ئارتۇق كىتاب يازغان. ئۇنىڭ بىر قانچە پارچە شەرھىسى «دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك» تە نەقىل ئېلىنغان. بۇ مەشھۇر شەرھشۇناس ئۆمرىنىڭ كۆپ قىسمىنى «قۇرئان كەرىم»نى شەرھلەش بىلەن ئۆتكۈزگەن.

ئۇيغۇرلار «قۇرئان كەرىم»نى شەرھ ئارقىلىق چۈشىنىپ كەلگەندىن باشقا  يەنە تەرجىمىسى ئارقىلىقمۇ چۈشەنگەن. «قۇرئان كەرىم» قاراخانىيلار خانىدانلىقى زامانىسىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدىن، يەنى 12-ئەسىردىن باشلاپ 14-ئەسىرگىچە ئىلگىرى كېيىن ئالتە قېتىم ئەينى ۋاقىتتىكى ئۇيغۇر تۈركىي تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان. ئۇنىڭ ئەڭ دەسلەپكى نۇسخىسى 12-، 13- ئەسىردىكى قوليازما نۇسخا بولۇپ، بۇنى مۇھەممەد ئىبنى ھاجى دۆلەتشاھ ھىجرىيە 734-يىلى ( مىلادى 1333-يىلى) ئىراننىڭ شىراز شەھىرىدە نەپىس ئەرەب يېزىقى بىلەن كۆچۈرۈپ چىققان. جەمئىي 902 بەت. ھەر بىر بېتىدە توققۇز قۇر خەت بار. مەزمۇنى تولۇق، ئەرەب تىلىدىكى ئايەتلەرنىڭ ئاستىدا قىزىل سىياھ بىلەن ئۇدۇلمۇ ئۇدۇل تەرجىمىسى يېزىلغان، تەرجىمان ئەسلىگە سادىق بولغان ئاساستا مېھنەت سىڭدۈرگەن. بۇ تىپىك ئۇدۇل تەرجىمە نۇسخا ھازىر تۈركىيىنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدىكى تۈرك ۋە ئىسلام ئەسەرلىرى مۇزېيىدا ساقلانماقتا. ئەپسۇسكى، بۇ تەۋەرۈك نۇسخىنى كىم، قەيەردە، قاچان تەرجىمە قىلغانلىقى توغرىلىق ئۇچۇر پىنھان بولماقتا. ئۇنىڭدىن كېيىن تەرجىمە قىلىنغان نۇسخىلارنىڭمۇ تەرجىمانلىرى ئېنىق ئەمەس. بۇلار ھازىر لوندون ۋە تاشكەنت قاتارلىق شەھەرلەردىكى مۇزېيلاردا ساقلانماقتا.

«قۇرئان كەرىم» 17-ئەسىردىن 20- ئەسىرگىچە يەنە كۆپ قېتىم ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان. مەسىلەن، ياركەنت ھۆكۈمدارى خوجا ياقۇپ ( ئەدەبىي تەخەللۇسى ئەرشىي، 1685~1756 ياشىغان، 1735~1756 ھۆكۈمدار بولغان) دىۋان خىراجىتى بىلەن «تەفسىرىي قۇرئان» نى ئۇيغۇر تىلىدا ئىشلەتكۈزگەن. بۇنىڭدىن كېيىن مۇھەممەد سادىق كاشىغەرىي ( 1725~1849) مۇ «قۇرئان كەرىم تەفسىرى» نى ئىشلەپ تۈگەتكەن. ئەمما ئالىمنىڭ بۇ خىزمىتى قانچىنچى يىلى تاماملانغانلىقى ھەققىدە ئۇچۇر يوق.

قاغىلىقتا ئۆتكەن داڭلىق ئۆلىما ھۈسەيىنخان تەجەللىي ( 1856~1925) 1910- يىلى ئۇيغۇرچە «قۇرئان تەفسىرى»نى ئىشلىگەن. تەجەللىينىڭ شاگىرىتلىرىدىن ئابلىكىم مەخسۇم ھاجى « تەجەللىي – مۇجەللىي» ناملىق كىتابى ( قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى نەشر قىلغان) دا ئېيتىشىچە، تەجەللىي ھەزىرەتلىرى بۇ تەفسىرنى ئابدۇقادىر داموللام ( 1869~1924)، شەمسۇددىن داموللام ( 1882~1936) ، ھۈسەيىن باي ھاجى ۋە باھاۋۇدۇن باي قاتارلىق قەشقەر كاتتىلىرىنىڭ ئىلتىماسىغا ئاساسەن يېزىپ چىققان. يەنە شۇ 1910- يىلى چۆچەكتىكى روزى ئاخۇننىڭ تەشەببۇس قىلىشى ۋە قوللىشى بىلەن يۈسۈپ داموللام «قۇرئان كەرىم تەفسىرى» نى تاللاپ تەرجىمە قىلىپ چىققان.